Yabancı Çalışanların Türkiye’de İş Sözleşmesi Hakları

Yabancı çalışanların Türkiye’de iş sözleşmesi hakları, çalışanın vatandaşlığından çok yapılan işin niteliğine, sözleşme türüne ve iş ilişkisinin tabi olduğu mevzuata göre belirlenir. Yabancı çalışan olmak; ücret, fazla mesai, yıllık izin, sosyal güvenlik ve işten çıkarılmaya karşı korunma gibi temel işçilik haklarını ortadan kaldırmaz. Bu konuyla bağlantılı olarak İş Hukuku başlıklı içeriği de inceleyebilirsiniz.

Bununla birlikte yabancı çalışanların iş ilişkilerinde ek bir hukuki unsur bulunur: çalışma izni. İş sözleşmesinin imzalanması çalışma izni yerine geçmez. Yabancının çalışmaya başlamadan önce geçerli çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti bulunmalıdır.

İş Sözleşmesi İmzalanmadan Önce Kontrol Edilecekler

Yabancı çalışan, yalnızca maaş tutarına bakarak sözleşmeyi imzalamamalıdır. Çalışma izni başvurusu ile iş sözleşmesindeki görev, işyeri, ücret ve çalışma biçiminin birbiriyle uyumlu olması gerekir.

Sözleşmede en az şu konuların açıkça düzenlenmesi yararlı olur:

• İşverenin ticari unvanı ve açık adresi,
• Yabancı çalışanın pasaport ve kimlik bilgileri,
• Yapılacak görev ve çalışılacak işyeri,
• İşe başlama tarihi ve çalışma izni şartı,
• Sözleşmenin belirli veya belirsiz süreli olup olmadığı,
• Brüt ücret, varsa prim ve diğer yan haklar,
• Ücretin ödeme günü ve banka hesabı,
• Haftalık çalışma süresi ve fazla çalışma koşulları,
• Yıllık izin ve diğer izin hakları,
• Konaklama, yemek, ulaşım ve özel sağlık sigortası gibi menfaatler,
• İş sözleşmesinin sona erme koşulları.

Süresi bir yıl veya daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur. Daha kısa süreli sözleşmelerde yazılı şekil her durumda zorunlu olmasa bile yabancı çalışan açısından sözleşmenin yazılı hazırlanması ispat kolaylığı sağlar.

Sözleşme Hangi Dilde Düzenlenmelidir?

İş sözleşmesinin Türkçe hazırlanması mümkündür. Ancak yabancı çalışanın sözleşmenin içeriğini tam olarak anlayabilmesi için metnin çalışanın bildiği dilde bir karşılığının da hazırlanması faydalıdır.

İki dilde düzenlenen sözleşmede metinler arasında çelişki çıkması ihtimaline karşı hangi dildeki metnin esas alınacağı belirtilmelidir. Çalışanın anlamadığı bir dildeki hükümleri açıklama yapılmadan imzalaması, daha sonra ücret ve çalışma koşulları konusunda uyuşmazlık çıkmasına neden olabilir.

Çalışma İzni İş Sözleşmesini Nasıl Etkiler?

Süreli ve bağımlı çalışma izni, yabancının belirli bir işveren yanında, belirli bir işte ve bildirilen işyerinde çalışması için düzenlenir. Bu nedenle yabancı çalışan, mevcut çalışma izniyle dilediği işverene geçemez.

İşverenin, görevin veya çalışma izninde kayıtlı işyerinin değişmesi hâlinde yeni çalışma izni başvurusu gerekebilir. Yabancı çalışanın fiilen yaptığı işle izin başvurusunda bildirilen mesleğin farklı olması da hem çalışan hem işveren açısından risk oluşturur.

Çalışma izninin süreli olması, iş sözleşmesinin her durumda otomatik olarak belirli süreli olduğu anlamına gelmez. Belirli süreli sözleşme yapılabilmesi için İş Kanunu’nda aranan objektif koşulların bulunması gerekir.

Yabancı Çalışanın Ücret Hakkı

Yabancı çalışanın ücreti, iş sözleşmesinde kararlaştırılan tutardan ve geçerli asgari ücretin altında olamaz. Çalışma izni değerlendirmesinde görev ve mesleğe göre asgari ücretin belirli katları üzerinden ücret kriteri uygulanabilir.

İşveren, çalışma izni başvurusunda bildirdiği ücret ile SGK’ya bildirilen prime esas kazancı uyumlu tutmalıdır. İzin dosyasında yüksek ücret gösterilip çalışana daha düşük ödeme yapılması veya SGK bildiriminin düşük ücret üzerinden gerçekleştirilmesi hukuki uyuşmazlığa yol açabilir.

Ücret en geç ayda bir ödenmelidir. İş sözleşmesi sona erdiğinde ödenmemiş ücret, prim, fazla çalışma, izin ücreti ve para ile ölçülebilen diğer hakların çalışana ödenmesi gerekir.

Ücret Döviz Üzerinden Kararlaştırılabilir mi?

Yabancı çalışanla yapılan sözleşmede ücretin yabancı para üzerinden belirlenip belirlenemeyeceği, sözleşmenin taraflarına ve dövizle sözleşmelere ilişkin güncel düzenlemelere göre değerlendirilmelidir.

Ücret yabancı para üzerinden kararlaştırılmışsa ödeme tarihi, kullanılacak kur, brüt ve net ücret ayrımı ile vergi ve SGK kesintileri açıkça yazılmalıdır. Sadece “aylık 2.000 dolar” şeklinde hazırlanan belirsiz bir hüküm, kur ve kesinti uyuşmazlığına neden olabilir.

Çalışma Süresi ve Fazla Mesai Hakları

Genel bakımdan haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir. Bu süre, işyerinin çalışma düzenine göre haftanın çalışılan günlerine dağıtılabilir.

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır. Her bir saat fazla çalışma için normal saatlik ücretin yüzde 50 artırılmış tutarı ödenir.

Sözleşmeyle haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, sözleşme süresini aşan ancak 45 saate kadar olan çalışmalar fazla sürelerle çalışma sayılır ve saatlik ücret yüzde 25 artırımlı ödenir.

İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Fazla çalışma için işçinin onayının alınması gerekir ve yıllık fazla çalışma toplamı kural olarak 270 saati aşamaz.

Yıllık Ücretli İzin Hakkı

Deneme süresi dâhil olmak üzere aynı işveren yanında en az bir yıl çalışan yabancı işçi yıllık ücretli izne hak kazanır. Yabancı çalışanın ülkesine gitmek istemesi, yıllık izin hakkını azaltmaz. Ayrıca Uluslararası Şirketlerde Çalışan Yabancı Personelin İş Hukuku Hakları konusunda açıklanan hususlar somut olayla birlikte değerlendirilmelidir.

Yıllık izin süreleri hizmet süresine göre en az:

• Bir yıldan beş yıla kadar olanlar için 14 gün,
• Beş yıldan fazla ve 15 yıldan az olanlar için 20 gün,
• 15 yıl ve daha fazla çalışanlar için 26 gündür.

Yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez. Sözleşme sona erdiğinde kullanılmayan yıllık izinlerin ücreti, sona erme tarihindeki ücret üzerinden çalışana ödenir.

Sosyal Güvenlik ve Sigorta Hakkı

Geçerli çalışma izniyle bir işverene bağlı çalışan yabancının sosyal güvenlik bildirimlerinin yapılması gerekir. İşveren, yabancı çalışanı SGK’ya bildirmeli ve primlerini gerçek ücret üzerinden yatırmalıdır.

Yurt içinden yapılan çalışma izni başvurularında yabancının izin başlangıcından itibaren bir ay içinde sosyal güvenlik yükümlülükleri yerine getirilerek çalışmaya başlaması gerekir.

Yurt dışından yapılan başvurularda ise yabancı, Türkiye’ye girişinden itibaren bir ay içinde ve her durumda çalışma izninin başlangıcından itibaren altı ay içinde çalışmaya başlamalıdır.

Türkiye’nin yabancı çalışanın ülkesiyle imzaladığı sosyal güvenlik sözleşmesi bulunuyorsa geçici görevlendirme ve sigorta primleri bakımından farklı hükümler uygulanabilir.

Yabancı Çalışana Farklı Ücret Ödenebilir mi?

İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, din ve benzeri nedenlere dayalı ayrım yapılamaz. Yabancı çalışanın vatandaşlığı veya ana dili, aynı ya da eşdeğer işi yapan çalışanlara göre gerekçesiz biçimde daha düşük hak verilmesine dayanak yapılmamalıdır.

Çalışanın yalnızca yabancı olması nedeniyle:

• Daha düşük ücretle çalıştırılması,
• Fazla mesaisinin ödenmemesi,
• Yıllık izin kullandırılmaması,
• Prim ve yan haklardan dışlanması,
• Haklarını talep ettiği için işten çıkarılması

iş hukuku bakımından uyuşmazlık oluşturabilir.

Pasaport veya Çalışma İzni Kartı İşverende Kalabilir mi?

İşveren, başvuru işlemleri için gerekli kopyaları alabilir ancak yabancı çalışanın pasaportunu veya çalışma izni kartını baskı aracı olarak sürekli elinde tutmamalıdır.

Çalışanın kimlik ve seyahat belgelerine erişiminin engellenmesi, işyerinden ayrılmasına izin verilmemesi veya ücretinin zorla alıkonulması yalnızca iş hukuku değil, ceza hukuku ve insan ticaretiyle mücadele mevzuatı bakımından da ciddi sonuçlar doğurabilir.

İş Sözleşmesi Sona Erdiğinde Hangi Haklar Doğabilir?

Yabancı çalışanların işten çıkarılmasında da fesih sebebi ve sözleşmenin türü önemlidir. İşveren bildirim sürelerine uymadan belirsiz süreli sözleşmeyi sona erdirirse ihbar tazminatı gündeme gelebilir.

En az bir yıllık kıdemi bulunan çalışan, kanunda belirtilen sona erme nedenlerinden biri gerçekleşmişse kıdem tazminatına hak kazanabilir. Her istifa veya her işten çıkarma otomatik olarak kıdem tazminatı doğurmaz. Sürecin ilgili yönü hakkında Yabancı Uyruklu Çalışanların İşten Çıkarılması Halinde Hakları sayfasında ayrıntılı bilgi bulunmaktadır.

İşyerinde en az 30 işçi çalışıyorsa, çalışanın en az altı aylık kıdemi bulunuyorsa ve sözleşmesi belirsiz süreliyse işveren feshi geçerli bir sebebe dayandırmak zorunda olabilir.

İşveren değişikliği veya iş sözleşmesinin sona ermesi hâlinde çalışma iznine ilişkin sonlandırma ve yeni başvuru işlemleri de ayrıca yapılmalıdır.

Haksız İşten Çıkarılan Yabancı Çalışan Ne Yapabilir?

İşe iade şartlarını taşıyan çalışan, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmalıdır. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir. Türkiye’de Yabancı Çalışanların İş Mahkemesi Süreçleri içeriği, bu aşamayla bağlantılı diğer hukuki noktaları açıklar.

Ücret, fazla mesai, yıllık izin, kıdem ve ihbar tazminatı gibi işçi alacaklarında da dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir.

Yabancı çalışanın Türkiye dışında bulunması, haklarını talep etmesine tek başına engel değildir. Uygun vekâletnameyle arabuluculuk ve dava işlemleri avukat aracılığıyla takip edilebilir.

İzinsiz Çalışmanın Sonuçları

İş sözleşmesi imzalanmış olsa bile yabancının çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti olmadan çalışmaya başlaması hukuka uygun değildir.

İzinsiz çalışmanın tespit edilmesi hâlinde yabancı çalışan ve işveren hakkında idari para cezası uygulanabilir. İzinsiz çalışan yabancı ayrıca sınır dışı işlemleri bakımından İçişleri Bakanlığına bildirilebilir.

İkamet iznine sahip olmak da tek başına çalışma hakkı vermez. Yabancının işe başlamadan önce çalışma izni statüsünü kontrol etmesi gerekir.

İmzadan Önce Son Kontrol Listesi

• Sözleşmedeki işveren ile çalışma izni başvurusundaki işveren aynı mı?
• Görev, işyeri ve çalışma biçimi doğru yazılmış mı?
• Ücret brüt ve net olarak açık mı?
• Fazla çalışma ve haftalık süre düzenlenmiş mi?
• Konaklama ve ulaşım gibi yan haklar yazılı mı?
• Çalışan sözleşmenin dilini ve sonuçlarını anlayabiliyor mu?
• İşe başlama tarihi çalışma izniyle uyumlu mu?
• İşten ayrılma hâlinde çalışma izni bildiriminin kim tarafından yapılacağı belli mi?

Sıkça Sorulan Sorular

Yabancı çalışanın iş sözleşmesi yazılı olmak zorunda mı?

Süresi bir yıl veya daha fazla olan iş sözleşmeleri yazılı yapılmalıdır. Daha kısa sözleşmelerde de yazılı sözleşme hazırlanması ispat açısından önemlidir.

İkamet izni olan yabancı hemen çalışabilir mi?

Hayır. İkamet izni tek başına çalışma hakkı vermez. Çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti gerekir.

Yabancı işçinin fazla mesai hakkı var mı?

Evet. İş Kanunu kapsamındaki yabancı çalışan da fazla çalışma ücreti veya şartları varsa serbest zaman talep edebilir.

Çalışma izni başka işverende kullanılabilir mi?

Süreli ve bağımlı çalışma izni belirli işveren, iş ve işyeri için düzenlenir. İşveren değişikliğinde yeni izin başvurusu gerekir.

Yabancı çalışan kıdem tazminatı alabilir mi?

En az bir yıllık kıdem ve kanunda belirtilen uygun sona erme nedenleri bulunuyorsa kıdem tazminatı talep edebilir.

Ücreti ödenmeyen yabancı çalışan nereye başvurabilir?

Çalışan delillerini koruyarak zorunlu arabuluculuğa, anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesine başvurabilir.

Hukuki bilgilendirme: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Çalışanın tabi olduğu kanun, çalışma izni türü, iş sözleşmesinin niteliği ve işten ayrılma nedeni somut dosya üzerinden değerlendirilmelidir.